Στην επικαιρότητα των τελευταίων μηνών συγκαταλέγεται το ερώτημα του κατά πόσο η μη νόμιμη μετανάστευση ήδη έχει και ενδέχεται να επηρεαστεί περισσότερο από την τρέχουσα οικονομική κρίση. Αν και η οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση εκτιμάται ότι δεν έχει ακόμη φτάσει στο απόγειο της,  η πτώση της οικονομικής δραστηριότητας και η αυξανόμενη ανεργία έχουν ήδη γίνει αισθητές σε διάφορες χώρες ανά τον κόσμο. Σε αυτή την ιδιαίτερα αρνητική συγκυρία ασφαλώς επηρεάζονται τόσο μετανάστες όσο και ντόπιοι εργαζόμενοι. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ήδη κάνουν λόγο για σκληρό ανταγωνισμό όχι μόνο μεταξύ ντόπιων και μεταναστών (ο τίτλος ενός ρεπορτάζ στην ιταλική εφημερίδα Corriere della Sera, δημοσιευμένη την 22 Μαρτίου 2009, είναι εύγλωττος: Οι Ιταλοί θέλουν πίσω τις δουλειές τους από τους μετανάστες) αλλά και μεταξύ νόμιμων και μη νόμιμων μεταναστών ειδικά σε τομείς όπως η οικοδομή, όπου η κρίση γίνεται πιο έντονα αισθητή.

Αυτές είναι κάποιες από τις σκέψεις με τις οποίες η κ. Άννα Τριανταφυλλίδου, συντονίστρια του προγράμματος CLANDESTINO, άνοιξε την Συζήτηση Στρογγυλής Τράπεζας για την Ανεπίσημη μετανάστευση και την Παγκόσμια Οικονομική Κρίση που διοργανώθηκε στο πλαίσιο της ημερίδας του CLANDESTINO με θέμα  «Ανεπίσημη Μετανάστευση και Παραοικονομία στην Ευρώπη» την Δευτέρα, 27 Απριλίου 2009 στην Αθήνα. Αν και η συγκεκριμένη ημερίδα και παραπάνω συζήτηση περισσότερο άνοιξε ερωτήματα παρά έδωσε απαντήσεις, βγήκαν ορισμένα σημαντικά συμπεράσματα τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν σε πολιτικούς και φορείς της κοινωνίας των πολιτών:

1. Το αν οι νόμιμοι και μη νόμιμοι μετανάστες πρόκειται να επιστρέψουν στις χώρες της καταγωγής τους εξαρτάται από την κατάσταση σε αυτές τις χώρες καθώς και την ύπαρξη οικογένειας και άλλων δικτύων ασφαλείας που διαθέτουν οι μετανάστες στις χώρες διαμονής.

•    Οι νόμιμοι μετανάστες έχουν να χάσουν περισσότερα από τους μη νόμιμους εάν αναγκαστούν να επιστρέψουν. Από την άλλη, πιθανό είναι και για τους μη νόμιμους να είναι ασύμφορο οικονομικά να γυρίσουν πίσω, σε περίπτωση που είναι χρεωμένοι σε διακινητές (‘λαθρέμπορους’).
•    Η κρίση οδηγεί λιγότερο σε ανεργία και περισσότερο σε αποδοχή και επέκταση της άτυπης εργασίας: η εργασία χωρίς ασφάλιση, χωρίς σύμβαση, χωρίς υπερωρίες και επιδόματα είναι πολύ πιθανό να αποτελέσει καθημερινή πραγματικότητα για όλους τους μετανάστες εργαζόμενους (με ή χωρίς χαρτιά) τους επόμενους μήνες.
•    Επίσης, η μείωση των αποδοχών είναι ένα εξαιρετικό σοβαρό ζήτημα σε όλες τις χώρες καθώς οι μετανάστες, και ειδικότερα αυτοί που δεν έχουν άδιεα διαμονής, ενδέχεται να αποδεχτούν χαμηλότερα ημερομίσθια και χειρότερες συνθήκες εργασίας από φόβο μην χάσουν την δουλειά τους.
•    Τα ξενοφοβικά και ρατσιστικά επεισόδια έχουν αυξηθεί σε πολλές χώρες ενώ οι συστηματικοί έλεγχοι ταυτοποίησης στοιχείων σε δημόσιους χώρους από την αστυνομία έχουν αρχίσει να εντείνονται ακόμα και σε χώρες όπως η Ισπανία όπου δεν γίνονταν παλαιότερα. Τέτοιες εξελίξεις τροφοδοτούν μια αίσθηση ανασφάλειας ανάμεσα στους μετανάστες και ταυτόχρονα νομιμοποιούν το στερεότυπο του μετανάστη «παράνομου» και «εγκληματία».

2. Είναι δύσκολο να μιλήσουμε τεκμηριωμένα για επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στις μεταναστευτικές ροές. Αφενός γιατί η επίδραση των μακροοικονομικών εξελίξεων στην μετανάστευση φαίνεται με κάποια λογική χρονική υστέρηση, αφετέρου γιατί αντίστοιχα χρειάζεται κάποιος χρόνος για να συλλεχθούν και δημοσιοποιηθούν τα στοιχεία που καταγράφουν τις ροές.

•    Η κρίση, πάντως, ήδη διαμορφώνει ροές στο εσωτερικό των χωρών μεταξύ της επίσημης και της ανεπίσημης αγοράς εργασίας και μεταξύ των μεγεθών των νόμιμων και των μη νόμιμων μεταναστών: το πιο πιθανόν είναι η κρίση να αυξήσει το μερίδιο των μη νόμιμων μεταναστών στο σύνολο του μεταναστευτικού πληθυσμού.

3. Η ημερίδα του CLANDESTINO επισημαίνει ότι σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες έχουν προωθηθεί πολιτικές μείωσης των νόμιμων ροών και ενθάρρυνσης της επιστροφής των μεταναστών στις χώρες προέλευσης οι οποίες μέχρι τώρα εμφανίζουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα. Αντίθετα, είναι σημαντικό να αναπτυχθούν πολιτικές που

•    υποστηρίξουν την αντίδραση των αγορών εργασίας απέναντι στην κρίση με τρόπους που να μην ποινικοποιούν την πιο ευάλωτη σε εκμετάλλευση ομάδα εργαζόμενων, τους μη νόμιμους μετανάστες δηλαδή.
•    προστατεύουν τις πιο ευπαθείς ομάδες μεταξύ των μεταναστών: τίθεται ζήτημα παροχής υπηρεσιών κοινωνικής υποστήριξης των ανεπίσημων μεταναστών απέναντι στην φτώχεια και την εκμετάλλευση τους από δίκτυα οργανωμένου εγκλήματος (για παράδειγμα, πορνεία και εκμετάλλευση παιδιών).

Εν ολίγοις, η κατάσταση είναι πιο περίπλοκη και πιο ρευστή από ό,τι φαίνεται με μια πρώτη ματιά: πρώτον, επειδή η κρίση προσβάλλει με διαφορετικούς τρόπους διαφορετικές κατηγορίες μεταναστών και τις οικογένειές τους, και δεύτερον, επειδή οι προοπτικές απασχόλησης και οι μισθοί χειροτερεύουν εξίσου στις χώρες αποστολής διατηρώντας έτσι το συγκριτικό όφελος από μία ενδεχόμενη μετανάστευση σήμερα σε παρόμοια επίπεδα με το αντίστοιχο όφελος στην περίοδο προ της κρίσης.

Οι μετανάστες με μακρά διαμονή στην χώρα υποδοχής και οι οικογένειές τους ενδέχεται να προσβληθούν από την κρίση λίγο πολύ όπως θα επηρεαστούν και οι ντόπιοι. Είναι μικρότερες οι πιθανότητες να χάσουν τις άδειες διαμονής τους σε περίπτωση που η τρέχουσα απασχόληση τους ή μέρος της περάσει στο φάσμα της παραοικονομίας. Όμως, οι μετανάστες που είναι χωρίς άδειες διαμονής αλλά και εκείνοι που δεν έχουν ασφαλές καθεστώς νόμιμης διαμονής ή έχουν αφήσει τις οικογένειές τους πίσω, είναι πιο πιθανόν να σκέφτονται την επιστροφή.

Η απόφαση της επιστροφής επηρεάζεται επιπλέον από δυο παράγοντες: από την μια πλευρά, τις πιέσεις από τις οικογένειές τους στις χώρες προέλευσης για την μη διακοπή της αποστολής εμβασμάτων και, από την άλλη, τις προοπτικές απασχόλησης που τους περιμένουν στην χώρα καταγωγής. Εάν οι πρώτες είναι υψηλές και οι δεύτερες χαμηλές τότε πιο πιθανόν είναι για αυτούς τους μετανάστες να παραμείνουν στην χώρα προορισμού και να υποστούν κακές εργασιακές συνθήκες, χαμηλότερα ημερομίσθια, ακόμα και περιόδους ανεργίας. Αυτοί που θα χάσουν τις άδειες διαμονής και εργασίας τους όντας άνεργοι, επίσης μπορεί να αποφασίσουν να παραμείνουν στην χώρα υποδοχής απασχολούμενοι άτυπα, αν οι προοπτικές οικονομικής επιβίωσης στην χώρα προέλευσης τους είναι χειρότερες, και ειδικά εφόσον οι πιθανότητες της μετέπειτα επιστροφής τους στην χώρα υποδοχής ελαχιστοποιούνται λόγω της αύξησης των μεταναστευτικών περιορισμών προς τις χώρες της Ε.Ε..

Δείτε το πρόγραμμα της Ημερίδας.