Γιατί η διεύρυνση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως στρατηγική επένδυση; – Οι αναλυτές του ΕΛΙΑΜΕΠ απαντούν

Όπως υπογράμμισε πρόσφατα ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, κατά την επίσκεψή του στο Σαράγεβο, η διεύρυνση δεν αποτελεί πλέον απλώς μια θεσμική διαδικασία. Συνιστά μια γεωστρατηγική επένδυση για την ειρήνη, τη σταθερότητα και την ασφάλεια της Ευρώπης. Η σημερινή Σύνοδος Κορυφής ΕΕ–Δυτικών Βαλκανίων στο Τίβατ του Μαυροβουνίου προσφέρει μια ευκαιρία να υπερβούμε μια συζήτηση που επικεντρώνεται αποκλειστικά στο τι οφείλει να κάνει η περιοχή για την Ευρωπαϊκή Ένωση και να αναγνωρίσουμε τι προσφέρουν ήδη τα Δυτικά Βαλκάνια στο ευρωπαϊκό μέλλον.

Η συζήτηση γύρω από τη διεύρυνση εξακολουθεί συχνά να περιστρέφεται γύρω από μεταρρυθμίσεις, αιρεσιμότητες και κριτήρια ένταξης. Πρόκειται ασφαλώς για σημαντικές παραμέτρους, καθώς η διεύρυνση είναι μια διαδικασία που διέπεται από κανόνες όπως η δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ελευθερία του τύπου και των μέσων ενημέρωσης, μεταξύ άλλων. Ωστόσο, οι γεωπολιτικές εξελίξεις επιβάλλουν μια ευρύτερη οπτική. Τα Δυτικά Βαλκάνια δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως αποδέκτες ευρωπαϊκής στήριξης, αλλά ως ενεργοί συντελεστές της ευρωπαϊκής ασφάλειας, της αμυντικής ετοιμότητας, της οικονομικής ανθεκτικότητας και της στρατηγικής αυτονομίας της Ένωσης.

Το έργο του ΕΛΙΑΜΕΠ στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας think nea – New Narratives of EU Integration καταδεικνύει ότι το επιχείρημα υπέρ της διεύρυνσης δεν είναι πλέον αποκλειστικά πολιτικό. Είναι ταυτόχρονα στρατηγικό, οικονομικό και άρρηκτα συνδεδεμένο με την ασφάλεια.

Τα Δυτικά Βαλκάνια Συμβάλλουν Ήδη στην Ευρωπαϊκή Ασφάλεια

Η ευρωπαϊκή συζήτηση για τη διεύρυνση παρέμεινε επί μακρόν αποκομμένη από τη συζήτηση για την άμυνα. Σήμερα, όμως, οι δύο αυτές διαστάσεις δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ξεχωριστά. Τα Δυτικά Βαλκάνια εξελίσσονται σταδιακά από καταναλωτές ασφάλειας σε παρόχους ασφάλειας.

Ενδεικτικά:

• Οι αμυντικές δαπάνες στην περιοχή αυξάνονται, με τις περισσότερες χώρες να επιτυγχάνουν ή και να υπερβαίνουν τους στόχους του ΝΑΤΟ.
• Τα κράτη των Δυτικών Βαλκανίων εκσυγχρονίζουν τις ένοπλες δυνάμεις τους και ενισχύουν τη διαλειτουργικότητά τους με ευρωπαϊκούς και νατοϊκούς εταίρους.
• Η περιοχή έχει προσφέρει ουσιαστική στήριξη στην Ουκρανία, μέσω στρατιωτικού εξοπλισμού, πυρομαχικών και άλλων μορφών βοήθειας.
• Προσωπικό από τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων συμμετέχει διαχρονικά σε αποστολές της ΕΕ, του ΝΑΤΟ και του ΟΗΕ, μέσω εξειδικευμένων μονάδων, εκπαιδευτών, ιατρικών ομάδων και ειρηνευτικών δυνάμεων.

Σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με πρωτοφανείς προκλήσεις ασφαλείας, οι συνεισφορές αυτές αποδεικνύουν πολιτική βούληση, επιχειρησιακή αξιοπιστία και στρατηγική σύγκλιση με τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες.

Η Ευρωπαϊκή Αμυντική Ετοιμότητα Έχει Ανάγκη τα Δυτικά Βαλκάνια

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε με τον πιο σαφή τρόπο τις ελλείψεις της Ευρώπης σε παραγωγή πυρομαχικών, αμυντική βιομηχανική ικανότητα και ανθεκτικές εφοδιαστικές αλυσίδες. Τα Δυτικά Βαλκάνια μπορούν να αποτελέσουν μέρος της απάντησης σε αυτές τις προκλήσεις.

Η περιοχή φιλοξενεί περίπου 200 επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον αμυντικό τομέα και διατηρεί σημαντικές παραγωγικές δυνατότητες, κληρονομιά του πρώην γιουγκοσλαβικού στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος. Η Βοσνία και Ερζεγοβίνη και η Σερβία εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικούς παραγωγούς πυρομαχικών και αμυντικού εξοπλισμού, ενώ χώρες όπως η Αλβανία και η Βόρεια Μακεδονία επενδύουν εκ νέου στην ανάπτυξη αμυντικών βιομηχανικών δυνατοτήτων.

Ορισμένα στρατηγικά πλεονεκτήματα είναι ιδιαίτερα σημαντικά:

• Η Βοσνία και Ερζεγοβίνη διαθέτει σημαντική παραγωγική ικανότητα σε βλήματα πυροβολικού, με δυνατότητες περαιτέρω επέκτασης.
• Οι βιομηχανίες της περιοχής μπορούν να παράγουν τόσο πυρομαχικά προδιαγραφών ΝΑΤΟ όσο και σοβιετικού τύπου.
• Το κόστος παραγωγής είναι συχνά χαμηλότερο σε σύγκριση με κράτη-μέλη της ΕΕ.
• Οι υφιστάμενες εγκαταστάσεις μπορούν να συμβάλουν άμεσα στην κάλυψη των επειγουσών αναγκών της Ευρώπης σε αμυντική παραγωγή.

Την ίδια στιγμή, τρίτες χώρες και μη ευρωπαϊκοί δρώντες αυξάνουν την παρουσία τους στους συγκεκριμένους τομείς. Χωρίς πιο ενεργή ευρωπαϊκή εμπλοκή, η ΕΕ κινδυνεύει να χάσει την ευκαιρία να ενσωματώσει την περιοχή στο αναδυόμενο ευρωπαϊκό αμυντικό οικοσύστημα.

Η Γεωγραφία Έχει Στρατηγική Σημασία

Τα Δυτικά Βαλκάνια δεν βρίσκονται στην περιφέρεια της Ευρώπης. Βρίσκονται στον πυρήνα κρίσιμων ευρωπαϊκών διαδρόμων μεταφορών, συνδεσιμότητας και ασφάλειας.

Η περιοχή λειτουργεί ως:

• Χερσαία γέφυρα που συνδέει την Κεντρική Ευρώπη με την ανατολική πτέρυγα, την Ουκρανία και την Ανατολική Μεσόγειο.
• Κομβική διαδρομή για τη στρατιωτική κινητικότητα και τις εφοδιαστικές αλυσίδες.
• Σημαντικός παράγοντας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας των ευρωπαϊκών αλυσίδων εφοδιασμού.

Σε μια εποχή όπου οι υποδομές, η συνδεσιμότητα και η κινητικότητα αποτελούν ζητήματα ασφάλειας, η στρατηγική σημασία των Δυτικών Βαλκανίων έχει ενισχυθεί αισθητά.

Τα Δυτικά Βαλκάνια Μπορούν να Ενισχύσουν την Οικονομική Ασφάλεια της Ευρώπης

Η στρατηγική αξία της περιοχής δεν περιορίζεται στην άμυνα. Τα Δυτικά Βαλκάνια διαθέτουν σημαντικά αποθέματα κρίσιμων και στρατηγικών πρώτων υλών, όπως χαλκό, αλουμίνιο, νικέλιο, αντιμόνιο, λίθιο, μαγνήσιο, κοβάλτιο και σπάνιες γαίες. Οι πόροι αυτοί αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία για την πράσινη μετάβαση, τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα, την αμυντική παραγωγή και την οικονομική ασφάλεια της Ευρώπης.

Ωστόσο, η σημερινή κατάσταση αναδεικνύει μια σημαντική στρατηγική ανισορροπία:

• Οι πρώτες ύλες συχνά εξάγονται στην Κίνα για επεξεργασία.
• Προϊόντα υψηλότερης προστιθέμενης αξίας επανεισάγονται στη συνέχεια στην ευρωπαϊκή αγορά.
• Η τοπική δημιουργία αξίας παραμένει περιορισμένη.
• Η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία εξακολουθεί να εξαρτάται από εξωτερικούς παράγοντες.

Μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση θα μπορούσε να ενισχύσει την ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών αλυσίδων εφοδιασμού, συμβάλλοντας παράλληλα στην οικονομική σύγκλιση και τη βιομηχανική ανάπτυξη της περιοχής.

Διεύρυνση και Στρατηγική Ενσωμάτωση Πρέπει να Προχωρήσουν Μαζί

Το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει από το ερευνητικό έργο του ΕΛΙΑΜΕΠ είναι σαφές: η πολιτική διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι στρατηγικές της προτεραιότητες συγκλίνουν ολοένα και περισσότερο.

Είτε πρόκειται για την αμυντική ετοιμότητα, τη στρατιωτική κινητικότητα, τη βιομηχανική ανθεκτικότητα, τις κρίσιμες πρώτες ύλες, τη στήριξη προς την Ουκρανία ή την ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων, τα Δυτικά Βαλκάνια αποτελούν ήδη μέρος της λύσης. Το ζητούμενο για την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι πλέον αν η περιοχή έχει στρατηγική σημασία, αλλά πόσο γρήγορα οι ευρωπαϊκές πολιτικές θα προσαρμοστούν σε αυτή την πραγματικότητα.

Η σημερινή Σύνοδος Κορυφής ΕΕ–Δυτικών Βαλκανίων οφείλει να αναδείξει ένα απλό αλλά ουσιαστικό μήνυμα: η διεύρυνση δεν αφορά μόνο την προετοιμασία των Δυτικών Βαλκανίων για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αφορά εξίσου την προετοιμασία της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις γεωπολιτικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει.

Τα Δυτικά Βαλκάνια δεν αποτελούν την περιφέρεια της Ευρώπης. Αποτελούν ολοένα και περισσότερο αναπόσπαστο μέρος της ασφάλειας, της ανθεκτικότητας και της μελλοντικής ευημερίας της. Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας είναι απαραίτητη προϋπόθεση ώστε η διεύρυνση να επιτελέσει τον στρατηγικό της ρόλο.