Ελένη Εκμεκτσίογλου, Συνεργάτης Εξωτερικού ΕΛΙΑΜΕΠ
Ο Γάλλος Πρόεδρος έδωσε μια πολυαναμενόμενη ομιλία στη βάση της γαλλικής στρατηγικής υποβρύχιας δύναμης (FOST: Force Océanique Stratégique) στο Ile Longue στη Βρετάνη, την περασμένη Δευτέρα. Ήταν μια ιστορική στιγμή για τη Γαλλία και ένα ακόμη πιο κρίσιμο γεγονός για το μέλλον της ευρωπαϊκής ηπείρου. Παρόλο που η ευρωπαϊκή διάσταση των ζωτικών συμφερόντων της Γαλλίας έχει τονιστεί πολλές φορές στο παρελθόν από όλους τους προέδρους μετά τον Φρανσουά Μιτεράν, ο Εμανουέλ Μακρόν είναι ο πρώτος πρόεδρος που ενήργησε με βάση αυτόν τον ισχυρισμό και δημιούργησε τη βάση για ένα ευρωπαϊκό σχήμα συνεργασίας για πυρηνική αποτροπή. Το πρόγραμμα αποτελείται από διμερείς συμφωνίες με επτά κράτη – Γερμανία, Ολλανδία, Βέλγιο, Ελλάδα, Πολωνία, Δανία και Σουηδία – στο επίκεντρο του οποίου βρίσκεται ο συντονισμός για τη συμβατική υποστήριξη των πυρηνικών επιχειρήσεων, αυτό που οι Γάλλοι αποκαλούν «épaulement».
Υπενθυμίζεται ότι η Γαλλία εκτιμάται ότι διαθέτει περίπου 290 πυρηνικές κεφαλές. Το γαλλικό πυρηνικό οπλοστάσιο περιλαμβάνει τέσσερα πυρηνικά υποβρύχια (SSBN) που μπορούν να μεταφέρουν έως και 64 πυρηνικές κεφαλές έκαστο μέσω βαλλιστικών πυραύλων εκτόξευσης από υποβρύχια (SLBM) με δυνατότητα πολλαπλών ανεξάρτητα κατευθυνόμενων κεφαλών (MIRV). Επιπλέον, το γαλλικό πυρηνικό οπλοστάσιο περιλαμβάνει δύο μοίρες (40 αεροσκαφών συνολικά) πυρηνικής ικανότητας Rafale της Στρατηγικής Αεροπορικής Δύναμης (Force Aérienne Stratégique) όπου η πυρηνική κεφαλή μεταφέρεται μέσω πυραύλου cruise μέσου βεληνεκούς, του ASMPA (αέρος-εδάφους μέσου βεληνεκούς, air-sol moyenne portée-amélioré).
Συνέχειες και ασυνέχειες στην ομιλία Μακρόν
Οι Γάλλοι, προς τιμήν τους, εργάστηκαν σκληρά για να προσαρμόσουν και να διαμορφώσουν τη μοναδική πυρηνική τους στάση με τρόπο που να ανταποκρίνεται στο δύσκολο γεωπολιτικό περιβάλλον που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη. Στο πλαίσιο αυτό, ορισμένα στοιχεία της γαλλικής πυρηνικής στάσης ανήκουν πλέον στο παρελθόν, ενώ άλλα επαναβεβαιώθηκαν και αναδείχθηκαν περαιτέρω. Εκείνο που δεν αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης για τη γαλλική πλευρά ήταν ο απόλυτος έλεγχος επί του σχεδιασμού, της εφαρμογής και της τελικής χρήσης του πυρηνικού όπλου σε περίπτωση κρίσης. Παρότι ο Πρόεδρος Μακρόν εισήγαγε για πρώτη φορά τον όρο «προωθημένη αποτροπή» (dissuasion avancée), με σκοπό την επέκταση της γαλλικής προστασίας στους εταίρους της, υπογράμμισε παράλληλα ότι η Γαλλία δεν θα παρασυρθεί σε πολέμους τρίτων και ότι ο καθορισμός των ζωτικών συμφερόντων της χώρας εναπόκειται αποκλειστικά και χωρίς καμία εξαίρεση στις αρμοδιότητες του Προέδρου. Μια ακόμη σημαντική συνέχεια συνίσταται στη ρητή απόρριψη από τη Γαλλία των πυρηνικών όπλων πεδίου μάχης, με την επαναβεβαίωση της δέσμευσής της να αντιμετωπίζει την πυρηνική βόμβα ως στρατηγικό όπλο, στρατιωτικά μη χρησιμοποιήσιμο και πολιτικά χρήσιμο αποκλειστικά στο πλαίσιο της αποτροπής. Μια άλλη σημαντική εξέλιξη ήταν η ρητή απόρριψη των πυρηνικών όπλων στο πεδίο της μάχης από τη Γαλλία, επαναλαμβάνοντας τη δέσμευσή της να θεωρήσει την πυρηνική βόμβα ως στρατηγικό όπλο που είναι στρατιωτικά ακατάλληλο προς χρήση και μόνο πολιτικά χρήσιμο στο πλαίσιο της αποτροπής.
Πέρα από τις εξελίξεις, στην ομιλία αναφέρθηκαν ορισμένες σημαντικές τροποποιήσεις στην πυρηνική στάση της Γαλλίας. Ο Πρόεδρος Μακρόν ανακοίνωσε ότι η Γαλλία θα εδραιώσει περαιτέρω την παραγωγή τριτίου και ότι θα επιδιώξει να αυξήσει τον αριθμό των πυρηνικών κεφαλών της που ξεφεύγουν από την αγαπημένη αρχή της «αυστηρής αποτελεσματικότητας» (stricte suffisance) της Γαλλίας. Τονίστηκε ότι οι ακριβείς αριθμοί δεν θα δημοσιοποιηθούν και ότι η Γαλλία δεν θα είναι πλέον διαφανής ως προς το μέγεθος και τη σύνθεση του πυρηνικού της οπλοστασίου. Ένα ακόμη στοιχείο που φαίνεται να ανήκει πλέον στο παρελθόν είναι ο όρος dommages inacceptables («απαράδεκτες ζημίες»). Σε προηγούμενες διατυπώσεις της πυρηνικής της στάσης, η Γαλλία υποστήριζε ότι θα προκαλούσε στον αντίπαλο απαράδεκτες ζημίες σε περίπτωση απειλής των ζωτικών της συμφερόντων, διατηρώντας παράλληλα τη δυνατότητα εκτόξευσης ενός προειδοποιητικού πλήγματος, εφόσον ο Πρόεδρος έκρινε ότι η φύση της σύγκρουσης επρόκειτο να υπερβεί το πυρηνικό κατώφλι, προκειμένου να αποκατασταθεί η αποτροπή. Στις 2 Μαρτίου, ωστόσο, ο Γάλλος Πρόεδρος δεν αναφέρθηκε πλέον στην πρόκληση απαράδεκτων ζημιών στον αντίπαλο, αλλά υπογράμμισε ότι η στάση της Γαλλίας θα επικεντρώνεται σε ένα πυρηνικό πλήγμα από το οποίο ο αντίπαλος δεν θα μπορούσε να ανακάμψει. Η διατύπωση αυτή εγείρει σειρά ερωτημάτων ως προς την πολιτική στόχευσης της Γαλλίας. Με βάση την πυρηνική ιστορία της Γαλλίας, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι η νέα στάση συνιστά μια πιο εκτεταμένη εκδοχή της παραδοσιακής στρατηγικής πλήγματος κατά αξιών (countervalue). Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο ο Μακρόν το διατύπωσε αυτό αφήνει περιθώριο να αναρωτηθεί κανείς αν η γαλλική πολιτική στόχευσης έχει τροποποιηθεί προς την κατεύθυνση της συμπερίληψης πληγμάτων κατά στρατιωτικών στόχων, τα οποία θα μπορούσαν είτε να υποβαθμίσουν σοβαρά είτε να περιπλέξουν καθοριστικά την ικανότητα του αντιπάλου να υλοποιήσει τις πυρηνικές του επιχειρήσεις. Για παράδειγμα, ακόμη και αν τα αστικά κέντρα παραμείνουν οι κύριοι στόχοι, είναι πιθανό να στοχοποιηθούν και ορισμένοι κρίσιμοι κόμβοι των πυρηνικών επιχειρήσεων του αντιπάλου, όπως κέντρα C4ISR (Command, Control, Communications, Computers, Intelligence, Surveillance, and Reconnaissance), προκειμένου να αποτραπεί η διεξαγωγή των πυρηνικών του επιχειρήσεων. Η στρατηγική αυτή ασάφεια είναι σκόπιμη, ωστόσο θα πρέπει να επισημανθεί ότι ένας συνδυασμός αστικών και στρατιωτικών στόχων θα απαιτούσε επενδύσεις σε δυνατότητες ISR (Intelligence, Surveillance and Reconnaissance) για την εμπλοκή παροδικών στόχων ή ακόμη και σε πληροφορίες HUMINT (συλλογή πληροφοριών μέσω ανθρώπινων πηγών) για τον εντοπισμό κρίσιμων κόμβων του πυρηνικού οπλοστασίου του αντιπάλου. Παρά τη σκόπιμη αυτή ασάφεια, μια ευρύτερη πολιτική στόχευσης τύπου countervalue βρίσκεται εντός των υφιστάμενων δυνατοτήτων και είναι συμβατή με την πυρηνική δογματική παράδοση της Γαλλίας.
Προωθημένη αποτροπή: Τι περιλαμβάνει και γιατί πρέπει να αναδειχθεί ο συμβατικός πυλώνας
Τι σημαίνει όμως στην πράξη η προωθημένη αποτροπή και πώς μεταφράζεται σε πραγματικούς τομείς συνεργασίας; Προς το παρόν, ο όρος λειτουργεί ως υπερκείμενο εννοιολογικό πλαίσιο, υπό το οποίο θα αναπτυχθεί μια σειρά δραστηριοτήτων: κοινές ασκήσεις, σηματοδότηση σε περιόδους κρίσης, καθώς και ανάπτυξη γαλλικών στρατηγικών αεροσκαφών (FAS) σε συμμαχικό έδαφος, αξιοποιώντας το στρατηγικό βάθος της ευρωπαϊκής ηπείρου προκειμένου να διασκορπιστούν οι πυρηνικές πλατφόρμες και να ενισχυθεί η δυνατότητα επιβίωσής τους. Η ανάπτυξη των γαλλικών στρατηγικών δυνάμεων σε συμμαχικό έδαφος θα πραγματοποιείται υπό συγκεκριμένες συνθήκες (circonstancielle), όρος που παραπέμπει σε καταστάσεις κρίσης, ωστόσο ο Γάλλος Πρόεδρος απέφυγε να γίνει πιο συγκεκριμένος, το οποίο θα μπορούσε να αφήσει περιθώριο για εναλλακτικές ερμηνείες.
Το πιο σημαντικό μέρος -ο πραγματικός ακρογωνιαίος λίθος της προωθημένης αμυντικής στάσης της Γαλλίας, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει- είναι η συνεργασία όλων των εταίρων για τη συμβατική υποστήριξη των πυρηνικών επιχειρήσεων, κάτι που είναι γνωστό μεταξύ των εταίρων του ΝΑΤΟ ως CNSO (Conventional Support of Nuclear Operations, Συμβατική Υποστήριξη Πυρηνικών Επιχειρήσεων). Η συμβατική υποστήριξη διαρθρώνεται σε τρεις πυλώνες: α. τη δημιουργία δυνατοτήτων έγκαιρης προειδοποίησης για την ανίχνευση εισερχόμενων βαλλιστικών πυραύλων, β. την αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα, συμπεριλαμβανομένης της άμυνας έναντι μη επανδρωμένων συστημάτων, και γ. τις συμβατικές δυνατότητες πλήγματος σε βάθος. Πρέπει να τονιστεί ότι, παρότι η ομιλία επικεντρώθηκε στην αναβάθμιση της πυρηνικής αποτροπής της Ευρώπης, το συμβατικό σκέλος θα πρέπει να θεωρείται εξίσου κρίσιμο. Η συγκρότηση μιας μικρής ομάδας εταίρων που θα ανταλλάσσουν γνώσεις, εμπειρίες και τεχνική και επιστημονική τεχνογνωσία στους τομείς των ISR ή των δυνατοτήτων πλήγματος σε βάθος έχει τη δυναμική να οδηγήσει στη δημιουργία ενός συνεκτικού δικτύου δυνατοτήτων σε όλο το μήκος της αλυσίδας εξουδετέρωσης (kill chain). Η συνεργασία στα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης μέσω σύμπραξης στις ISR και ανταλλαγής πληροφοριών αποτελεί το πρώτο βήμα προς τη δημιουργία ενός δικτύου στο οποίο οι αισθητήρες θα μεταδίδουν πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο στα κέντρα Διοίκησης και Ελέγχου (C2) για επεξεργασία και, στη συνέχεια, απευθείας στα μέσα αναχαίτισης για την αντιμετώπιση πυραυλικών ή μη επανδρωμένων απειλών. Οι επιτυχημένες δυνατότητες πλήγματος σε βάθος εξαρτώνται επίσης από την ανταλλαγή πληροφοριών και τη συνεργασία στον τομέα των ISR, γεγονός που εντείνει περαιτέρω την ανάγκη για άψογη συνεργασία μέσω διασυνδεσιμότητας και διαλειτουργικότητας.
Με άλλα λόγια, η συμβατική αποτροπή συνιστά τον πυλώνα μιας αξιόπιστης πυρηνικής αποτροπής. Εφόσον οι προετοιμασίες για συμβατικές επιχειρήσεις υλοποιηθούν με επιτυχία, το συνολικό εγχείρημα έχει τη δυναμική να «εγκλωβίσει» τα κράτη σε ένα πλέγμα διασυνδεσιμότητας και βαθιάς συνεργασίας, όπου ο απόλυτος συγχρονισμός σε όλη την αλυσίδα εξουδετέρωσης μπορεί να αυξήσει τη φονικότητα και τη στρατιωτική αποτελεσματικότητα στο θέατρο των επιχειρήσεων. Εν κατακλείδι, παρότι η ομιλία του Μακρόν αφορούσε, εκ πρώτης όψεως, την πυρηνική αποτροπή, μια προσεκτικότερη ανάγνωση αποκαλύπτει ότι το εγχείρημα διαθέτει σημαντικό δυναμικό ενίσχυσης της συνεργασίας στον συμβατικό τομέα και, ειδικότερα, σε τρία πεδία καίριας σημασίας για μελλοντικές εχθροπραξίες.
Τέλος, κάτι που πρέπει να έχουμε κατά νου: ο Πρόεδρος Μακρόν χαρακτήρισε την πρωτοβουλία έργο σε εξέλιξη (démarche progressive). Αυτό δίνει την εντύπωση ότι το σχέδιο συνεργασίας που η Γαλλία έχει προτείνει υπό την ηγεσία της αποτελεί μια εύπλαστη δομή, όπου οι εταίροι μπορούν να διαμορφώσουν τη δική τους συνεισφορά με βάση το τι είναι διατεθειμένοι να προσφέρουν και πώς επιθυμούν να ωφεληθούν από τη συμμετοχή τους. Οι κοινές ασκήσεις, η ανάπτυξη των FAS Rafale στο εξωτερικό και ο συμβατικός συντονισμός για πυρηνικές επιχειρήσεις αποτελούν μόνο τα σημεία εκκίνησης. Στο πλαίσιο αυτής της μικρότερης ομάδας ευρωπαίων εταίρων, η συλλογική δράση θα πρέπει να είναι ευκολότερη και οι προοπτικές συνεργασίας υπόσχονται να είναι πιο δυναμικές. Οι διμερείς διαβουλεύσεις θα συνεχιστούν και μένει να φανεί πώς κάθε εταίρος θα διαμορφώσει τη συμμετοχή του και θα συμβάλει στο σχέδιο.
Ο Εχθρός Εντός: Η έλλειψη εξειδίκευσης στη πυρηνική στρατηγική τη στιγμή που είναι περισσότερο αναγκαία
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, τα πυρηνικά όπλα υποχώρησαν πολύ χαμηλά στον κατάλογο προτεραιοτήτων των κρατών και η εξειδίκευση στον πυρηνικό τομέα έπαψε να θεωρείται αναγκαία. Από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα παρατηρήθηκε η «χρυσή εποχή» του ελέγχου των εξοπλισμών, κατά την οποία η έμφαση δόθηκε κυρίως στην τεχνική γνώση για την υποστήριξη των καθεστώτων επαλήθευσης των συνθηκών. Η πυρηνική σκιά πάνω από την παγκόσμια πολιτική φαινόταν να εξασθενεί, παραχωρώντας τη θέση της σε μια ευρύτερη αισιοδοξία για το μέλλον της ανθρωπότητας, μακριά από το ενδεχόμενο μιας πυρηνικής σύρραξης. Και όμως, δυστυχώς, τα πυρηνικά όπλα επανέρχονται σήμερα για να στοιχειώσουν εκ νέου τις διακρατικές σχέσεις και η εξειδικευμένη γνώση που στο μεταξύ είχε εγκαταλειφθεί πρέπει πλέον να ανασυγκροτηθεί, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τις παραδοσιακές θεωρίες και τα καθιερωμένα μοντέλα, όσο και, κυρίως, τα νέα χαρακτηριστικά του σύγχρονου διεθνούς περιβάλλοντος.
Επομένως, ενώ η Ευρώπη αρχίζει να αντιμετωπίζει πιο σοβαρά την πυρηνική της αποτροπή και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συνεχίζουν τις διμερείς διαβουλεύσεις προς νέες αντιλήψεις και στάσεις, παραμένει παράδοξο ότι ο μεγαλύτερος εχθρός μιας αξιόπιστης ευρωπαϊκής πυρηνικής αποτροπής δεν είναι τα πυρηνικά οπλοστάσια της Ρωσίας ή της Κίνας, αλλά η ευρύτερη έλλειψη εξειδίκευσης στην πυρηνική στρατηγική μέσα σε μια ολοένα συρρικνούμενη κοινότητα πυρηνικής πολιτικής. Η πυρηνική βόμβα είναι, πάνω απ’ όλα, ένα στρατηγικό όπλο, το οποίο συνεπάγεται ότι απαιτείται μεγαλύτερη συμμετοχή μορφωμένων και ενημερωμένων πολιτών. Χρειαζόμαστε μια ενεργή και δυναμική κοινότητα πυρηνικής πολιτικής που να υπηρετεί δύο βασικούς στόχους: α. να συνεργάζεται στενά με τα κυβερνητικά θεσμικά όργανα, συμβάλλοντας με ιδέες και αναπτύσσοντας καινοτόμες προσεγγίσεις για τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων, και β. να καταστεί υπεύθυνους τους φορείς χάραξης πολιτικής, ωθώντας τα κράτη προς υπεύθυνες πυρηνικές πολιτικές που αποφεύγουν περιττούς κινδύνους.
Προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα, είναι αναγκαίο να αξιοποιήσουμε νέες γνώσεις για την πυρηνική στρατηγική πέρα από τις παραδοσιακές θεωρίες. Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η πρόσβαση σε αρχειακό υλικό στις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Ευρώπη οδήγησε στην παραγωγή ενός μεγάλου όγκου γνώσης σχετικά με την πυρηνική ιστορία του Ψυχρού Πολέμου, τις πυρηνικές κουλτούρες και την ποικιλομορφία των κρατικών αντιλήψεων ως προς τις προϋποθέσεις ενός αξιόπιστου αποτρεπτικού μέσου. Οι σύγχρονες πυρηνικές πολιτικές πρέπει να αντλούν διδάγματα από τα γεγονότα του Ψυχρού Πολέμου και από τις εμπειρίες που έπρεπε να βιώσουν οι πυρηνικές δυνάμεις. Ταυτόχρονα, πέρα από την αναδρομή στα ιστορικά διδάγματα, πρέπει να έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά για τις ιδιαιτερότητες του στρατηγικού μας περιβάλλοντος, όπως η ανάδυση νέων τεχνολογιών και ο αντίκτυπός τους στις πυρηνικές στάσεις, στις στρατηγικές και στα δόγματα. Οι νέες τεχνολογίες δημιουργούν την ψευδαίσθηση του ελέγχου της κλιμάκωσης, αναζωογονώντας αντιλήψεις περί περιορισμού των ζημιών και στα δόγματα διεξαγωγής πυρηνικού πολέμου, τα οποία, όμως, αυξάνουν την πιθανότητα μελλοντικής χρήσης πυρηνικών όπλων. Το αποτέλεσμα είναι ένα στρατηγικό περιβάλλον ακόμη πιο σύνθετο και απαιτητικό από εκείνο του Ψυχρού Πολέμου. Για όλους αυτούς τους λόγους, είναι απαραίτητη η συμβολή ειδικών από ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών πεδίων, οι οποίοι μπορούν να καταθέτουν νέες ιδέες και να μοιράζονται την τεχνογνωσία τους με τους κρατικούς θεσμούς, υποστηρίζοντάς τους στο κρίσιμο έργο της πυρηνικής αποτροπής σε αυτό το ιδιαίτερα απαιτητικό στρατηγικό περιβάλλον.
Κάθε προσπάθεια οικοδόμησης ενός αξιόπιστου ευρωπαϊκού αποτρεπτικού μέσου θα παραμείνει ελλιπής εάν δεν συνδυαστεί με επένδυση στο πνευματικό κεφάλαιο μιας ευρύτερης κοινότητας πυρηνικής πολιτικής, η οποία θα λειτουργεί ως ένα ελεύθερο πεδίο ανταλλαγής ιδεών, όπου πολιτικές θα συζητούνται, θα υπόκεινται σε κριτική, θα νομιμοποιούνται ή θα απορρίπτονται. Μια κοινότητα πυρηνικής πολιτικής μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ των υπευθύνων λήψης αποφάσεων και της κοινής γνώμης, η οποία πρέπει να παραμένει ενημερωμένη και να συμμετέχει στον ευρύτερο διάλογο. Ο Πρόεδρος Μακρόν και τα κράτη-εταίροι έκαναν το πρώτο βήμα προς μια αξιόπιστη ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή. Για να διατηρηθεί αυτή η προσπάθεια, πρέπει τώρα να αρχίσουμε να εργαζόμαστε για την οικοδόμηση της πνευματικής ικανότητας που θα στηρίξει την πυρηνική ειρήνη της Ευρώπης.
Αναλυτές
