Συνιστά η στρατιωτική σύγκρουση ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν σημείο καμπής για την αρχιτεκτονική ασφάλειας της Μέσης Ανατολής και ποια νέα ισορροπία ισχύος διαμορφώνεται την επόμενη ημέρα; – Οι αναλυτές του ΕΛΙΑΜΕΠ απαντούν

Τριαντάφυλλος Καρατράντος, Επιστημονικός Συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ

Η διαρκής μετεξέλιξη του περιφερειακού περιβάλλοντος ασφαλείας της Μέσης Ανατολής 

Η στρατιωτική σύγκρουση ΗΠΑ- Ισραήλ με το Ιράν είναι ένα ακόμη κεφάλαιο, πιθανότατα το σημαντικότερο, σε μια διαρκή διαδικασία ανασυγκρότησης της αρχιτεκτονικής ασφάλειας και συμμαχιών στη Μέση Ανατολή. Αυτή η διαδικασία ξεκίνησε με ταχύ ρυθμό μετά την τρομοκρατική επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 στο Ισραήλ και τα πυκνά πολεμικά και γεωπολιτικά γεγονότα που επακολούθησαν. Από τον Οκτώβριο του 2023 βλέπουμε, κυρίως από την πλευρά του Ισραήλ, τον συστηματικό περιορισμό της ισχύος του Ιράν. Αρχικά μέσω της εξασθένισης ή ανατροπής, όπως στην περίπτωση του Καθεστώτος Άσαντ, όλων των μελών του περίφημου ¨Άξονα της Αντίστασης”, που ουσιαστικά κατέστησε το Ιράν έναν από τους σημαντικότερους δρώντες στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Η περιοχή έχει αλλάζει ριζικά μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα. Κατέρρευσε το Καθεστώς Άσαντ στη Σύρια, η Χεζμπολά, η Χαμάς και διάφορες Σιιτικές πολιτοφυλακές και παραστρατιωτικές ομάδες που λειτουργούσαν ως υβριδικοί πληρεξούσιοι του Ιράν έχουν υποστεί σημαντικές απώλειες, ενώ έχει πληγεί και η ισχύς των Χούθι.

Το Ιράν εκμεταλλεύτηκε το κενό ισχύος στην περιοχή που δημιουργήθηκε μετά την σημαντική απεμπλοκή των ΗΠΑ από το 2011 και μετά. Αυτή η συνθήκη έχει αλλάξει τόσο ριζικά που το Ιράν όχι μόνο δεν έχει την περιφερειακή ισχύ της προηγούμενης περιόδου, αλλά το θεοκρατικό Καθεστώς του μάχεται για την επιβίωση του.

Παράλληλα, η στοχοποίηση και οι επιθέσεις εναντίον χωρών της περιοχής δεν δημιουργούν ρήγμα στις σχέσεις τους με τις ΗΠΑ, όπως θα ήθελε μεταξύ των άλλων το Ιράν, αλλά αντίθετα τις φέρνουν και επίσημα απέναντι στο Ιράν, όπως η Σαουδική Αραβία.

Το Ισραήλ βγαίνει ενισχυμένο σε επίπεδο περιφερειακής ισχύος και επιρροής και ουσιαστικά φαίνεται πως θα ξαναπιάσει το νήμα από το σημείο των Συμφωνιών του Αβραάμ που είχαν παγώσει μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου. Μένει ωστόσο να δούμε πως θα εξελιχθούν οι σχέσεις του με τις αραβικές χώρες, ξεκινώντας από αυτή με την Σαουδική Αραβία που είχαν φτάσει λίγο πριν την υπογραφή συμφωνίας. Η οποία επίσης ενισχύει την περιφερειακή της ισχύ, όπως και οι υπόλοιπες χώρες του Κόλπου, όπως για παράδειγμα το Κατάρ.

Υπάρχει ωστόσο και η δύσκολη σχέση του Ισραήλ με την Σύρια, αλλά και την Τουρκία, η οποία επίσης φαίνεται πως χάνει μέρος της ισχύος που είχε επίσης αναπτύξει στην ευρύτερη περιοχή.

Η συζήτηση όμως για την νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας δεν μπορεί να ολοκληρωθεί αν δεν δούμε ποια θα είναι η τελική εξέλιξη με το καθεστώς του Ιράν, αλλά και γενικότερα η επόμενη ημέρα για τη χώρα. Για παράδειγμα, μπορεί να περιοριστούν οι απειλές από το πυραυλικό οπλοστάσιο και να μην αποκτήσει πυρηνικό όπλο το Ιράν, καθώς και οι απειλές από τους πληρεξούσιους του, μπορεί όμως να έχουμε ενίσχυση του εξτρεμισμού, ακόμη και συγκρότηση νέων ή μετεξέλιξη υπαρχουσών Ισλαμιστικών τρομοκρατικών οργανώσεων με Σιιτικό υπόβαθρο.

Τέλος, οι ΗΠΑ επέστρεψαν δυναμικά στη Μέση Ανατολή και μένει να δούμε πως θα εξελιχθεί ο ανταγωνισμός τους με την Κίνα και τη Ρωσία στο νέο περιφερειακό γεωπολιτικό πεδίο, ενώ η Ε.Ε. είναι πλέον εμφανές πως πρέπει να αναπτύξει το δικό της γεωπολιτικό αποτύπωμα.

Παντελής Οικονόμου, Πρώην επιθεωρητής, Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας, Επιστημονικός συνεργάτης, ΕΛΙΑΜΕΠ

Η πραγματικότητα για τα πυρηνικά όπλα και τον πόλεμο του Ιράν

Καταγραφή πραγματιστικών (factual) αιτίων, και όχι δικαιολόγηση(!), των συντελεστών της Ιρανικής κρίσης:

• Θεωρείται γεγονός ότι «η ικανότητα απόκτησης πυρηνικών όπλων έχει εξ ίσου μεγάλη στρατηγική σημασία με το γεγονός της κατοχής τους» (ιστορική ανάλυση γίνεται στο βιβλίο μου ‘‘Παγκόσμια πυρηνική απειλή, 2019’’ στο οποίο η παραπάνω φράση αποτελεί επιφυλλίδα).
• Από το 2013 μέχρι σήμερα η Τεχεράνη χρησιμοποιεί την πιθανότητα απόκτησης πυρηνικών όπλων (Possible Nuclear Military Capability) ως στρατηγικό μοχλό εφαρμογής διεθνούς πολιτικής.
• Το 2015 επιτεύχθηκε μια ιστορική διπλωματική συμφωνία. Η  JCPOA (Joint Comprehensive Plan Of Action) που έβαζε κάτω από αυστηρό διεθνή έλεγχο το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
• Με την εφαρμογή της JCPOA μεγάλωνε το ισχύον τότε για το Ιράν break-out (χρόνος απόκτησης απαραίτητης ποσότητας πυρηνικού υλικού για κατασκευή πυρηνικής βόμβας) από 2 μήνες γινόταν 10 μήνες. Τα πράγματα ελεγχόταν αποτελεσματικά.
• Ο ισραηλινός πρωθυπουργός Νετανιάχου από το 2013 δήλωνε συνεχώς ότι «καμία συμφωνία δεν θα είναι καλή συμφωνία»
• Το 2018, ο αμερικανός πρόεδρος Τραμπ έβγαλε μονομερώς τις ΗΠΑ από την JCPOA και επανάφερε τις κυρώσεις εναντίον του Ιράν. Απόφαση ανορθολογική, καθότι ξαναμίκραινε το ιρανικό break-out σε 2 μήνες.
• Το 2019/2020, μετά από σειρά δολοφονιών Ιρανών αξιωματούχων – πολιτικών, στρατιωτικών και επιστημόνων- από το Ισραήλ, η Τεχεράνη παύει να εφαρμόζει την JCPOA. Εμποδίζει και τελικά αποκλείει τους πυρηνικούς επιθεωρητές του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) από τον ουσιαστικό έλεγχο του πυρηνικού του προγράμματος.
• Έκτοτε, δεν υπάρχει αξιόπιστη διαβεβαίωση ότι το Ιράν δεν κατασκευάζει πυρηνικά όπλα. Λογικά όμως, αν είχε κατασκευάσει θα το ανακοίνωνε για να πετύχει την αποτροπή των εναντίον του επιθέσεων.
• Το Ισραήλ, θεωρείται παράνομος κάτοχος πυρηνικών όπλων. Δεν είναι μέλος της NPT (Non-Proliferation Treaty) και δεν υποχρεούται να δεχτεί σχετικό διεθνή έλεγχο. Ωστόσο, αυτό το status του προσδίδει στρατηγική γεωπολιτική υπεροχή.
• Στον εξελισσόμενο πόλεμο υπάρχει κρίσιμη διαφορά στόχων των εμπλεκομένων. Για το Ιράν στόχος είναι η εξόντωση του Ισραήλ. Για το Ισραήλ είναι η διάλυση του Ιράν. Ωστόσο, για τις ΗΠΑ ο στόχος είναι ακαθόριστος. Μάλλον συνδέεται με την αυταρέσκεια της ιδιόρρυθμης προσωπικότητας του Τραμπ για συνεχή εντυπωσιασμό του κόσμου.
• Η ανορθολογική απόφαση Τραμπ για αποχώρηση από την JCPOA και η ξαφνική συμμετοχή του στην Ισραηλινή επίθεση κατά του Ιράν, τον Ιούνιο του 2025, παρά τις εισηγήσεις των υπηρεσιών του, υποδηλώνουν την, για κάποιου λόγους, απόλυτη εξάρτησή του από το Ισραήλ. Ιστορικά κανείς αμερικανός πρόεδρος (Ομπάμα, Μπους υιός, και Μπάιντεν) δεν συντάχθηκαν με το Ισραήλ σε πόλεμο εναντίον του Ιράν.
• Ιστορική και βασική αιτία της κρίσης: Τα πογκρόμ της χριστιανικής τσαρικής Ρωσίας του 1881-1906 εναντίον 2,5 εκατομμυρίων εβραίων, οι αντισημιτικές εκστρατείες του Στάλιν  μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τέλος το ολοκαύτωμα 6 εκατομμυρίων Εβραίων από την επίσης χριστιανική χιτλερική Γερμανία, οδήγησαν το 1948 τους ισχυρούς του πλανήτη στην δημιουργία μέσω του ΟΗΕ, ενός κράτους λίγων εκατομμυρίων Εβραίων στην Παλαιστίνη. Ανάμεσα σε μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια αλλόθρησκων μουσουλμάνων. Αδιαφορία για τις απρόβλεπτες υπαρξιακές συνέπειες που αντιμετωπίζει σήμερα, μαζί με τον εβραϊσμό και τους παλαιστίνιους της νέας χώρας, όλος ο πλανήτης.
• Προσωπική παρατήρηση στο πλαίσιο των φυσικών επιστημών: Η τάση προς την χαώδη αταξία είναι το χαρακτηριστικό της εντροπίας του σύμπαντος. Σε αυτή την πορεία όλων μας, οι ανισορροπίες δυνάμεων οδηγούν σε κατάρρευση ηγεμονιών και σε απρόβλεπτες πολυπολικές ισορροπίες στον πλανήτη μας. Δεν αποκλείεται  να βιώνουμε την δύση της αμερικανικής Δύσης. Δυστυχώς, οι συνέπειες είναι απρόβλεπτες.