Μαρία Γαβουνέλη, Kαθηγήτρια, Νομική Σχολή, Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Μέλος Δ.Σ. ΕΛΙΑΜΕΠ
Υπάρχει μια σύντομη απάντηση: κανένα περιθώριο! Η Γενική Συνέλευση ήταν πάντοτε βήμα για μεγάλα λόγια και λίγες πράξεις. Ως αποτέλεσμα, είχαμε διαχρονικά μια σειρά διακηρύξεων και δηλώσεων που σπανίως μετατρέπονταν σε δεσμευτικές υποχρεώσεις για τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ και πάντοτε αφού αποτυπώνονταν σε συμβάσεις ή μηχανισμούς ελέγχου και λογοδοσίας μετά από δύσκολες και συχνά μακροχρόνιες διαπραγματεύσεις. Τον τελευταίο καιρό μάλιστα ακόμη και κείμενα, που συνήθως υιοθετούνταν με συναινετικές διαδικασίες (consensus), καταλήγουν σε περίπλοκες και χρονοβόρες ψηφοφορίες.
Η μεγαλύτερη απάντηση είναι φυσικά διαφορετική και πολύ πιο μπερδεμένη. Είναι στους διαδρόμους του ΟΗΕ στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης που συζητούνται και συχνά αποφασίζονται τα μεγάλα θέματα. Ενώ οι ηγέτες του πλανήτη διαβάζουν ο ένας μετά την άλλη τους προετοιμασμένους μονολόγους τους, οι οργανωμένες συναντήσεις στα μικρότερα δωμάτια αλλά και οι απρόβλεπτες μικρές συνάξεις στις γωνιές είναι αυτές που μπορεί να κάνουν την διαφορά – ιδίως σε εποχές όπως αυτή που ζούμε τώρα που ακόμη και η οργάνωση μιας συνάντησης είναι προβληματική, πριν ακόμη κανείς αρχίζει να καταρτίζει τη ημερήσια διάταξη, από την εκεχειρία στη Μέση Ανατολή και το σχέδιο ειρήνευσης στην Ουκρανία ως την ενεργειακή ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο και την επίλυση των διμερών προβλημάτων μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας. Αλλωστε αυτή ήταν πάντοτε η μεγίστη συνεισφορά της Γενικής Συνέλευσης και του ΟΗΕ γενικότερα.
Εμμανουέλα Δούση, Kαθηγήτρια, Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Επικεφαλής Προγράμματος για το Κλίμα και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, ΕΛΙΑΜΕΠ
Η πρόσφατη έκθεση του Guterres και η ομιλία του στη Γενική Συνέλευση παρουσιάζουν την καθαρή ενέργεια ως μια πραγματικότητα, η οποία μάλιστα δεν πρέπει ούτε μπορεί να αναχαιτιστεί. Ήδη δημιουργεί ανάπτυξη, θέσεις εργασίας και ενεργειακή ασφάλεια, ενώ δισεκατομμύρια δολάρια διοχετεύονται προς αυτή την κατεύθυνση. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας υπερτερούν πλέον οικονομικά των ορυκτών καυσίμων, ενώ σε κάθε ήπειρο εγκαθίσταται περισσότερη νέα ισχύς ΑΠΕ από ό,τι συμβατικών καυσίμων. Ωστόσο, η πρόοδος δεν είναι αρκετά γρήγορη και, κυρίως, δεν είναι αρκετά δίκαιη. Η Αφρική και οι αναπτυσσόμενες χώρες λαμβάνουν μικρό μέρος της παγκόσμιας χρηματοδότησης, ενώ οι επιδοτήσεις υπέρ των ορυκτών καυσίμων συνεχίζονται.
Η Γενική Συνέλευση μπορεί να λειτουργήσει ως κατεξοχήν χώρος συνεργασίας, ακόμη και εν μέσω γεωπολιτικών ανταγωνισμών, καθώς τα περιβαλλοντικά ζητήματα και το κλίμα είναι και πρέπει να γίνονται ολοένα και περισσότερο αντιληπτά ως θέματα ειρήνης και ασφάλειας. Οι πολυμερείς συμμαχίες που συχνά διαδραματίζουν ενεργό ρόλο (G77, LDCs, AOSIS) ή περιφερειακά μπλοκ όπως η ΕΕ συμβάλλουν στη δημιουργία πλειοψηφιών, στην ανάδειξη κοινών αιτημάτων και στη διαμόρφωση πίεσης προς μεγάλες δυνάμεις που συχνά δρουν μονομερώς (πχ Κίνα, ΗΠΑ, Ρωσία), αλλά και προς άλλα ρυπαίνοντα κράτη. Η ομόφωνη απόφαση της Γενικής Συνέλευσης να ζητήσει τη γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου για τις υποχρεώσεις των κρατών ως προς την κλιματική αλλαγή, οδήγησε προσφάτως σε μια εμβληματική γνωμοδότηση σχετικά με το διεθνές δίκαιο που ρυθμίζει την αντιμετώπιση του φαινομένου. Παρόλο που δεν έχει δεσμευτική ισχύ, η γνωμοδότηση μπορεί να επηρεάσει τη διαμόρφωση πρακτικής, ενώ ανοίγει το δρόμο για προσφυγές ιδίως από κράτη που υποφέρουν περισσότερο από την κλιματική αλλαγή. Έτσι, παρόλο που δεν παράγονται απευθείας νομικώς δεσμευτικά κείμενα από τη Γενική Συνέλευση, με τη δράση της μπορούν εμμέσως να υπάρξουν σημαντικά αποτελέσματα. Με άλλα λόγια, η Γενική Συνέλευση μπορεί να κρατά δυναμικά στο προσκήνιο τη συζήτηση γύρω από την πράσινη μετάβαση και να λειτουργεί ως καταλύτης πολυμερούς συνεργασίας, ιδιαίτερα σε τομείς όπου οι συγκλίσεις και οι δυνητικές συνεργασίες στην πραγματικότητα (θα έπρεπε να) υπερβαίνουν τις γεωπολιτικές διαιρέσεις.
Μιχάλης Κρητικός, Επίκουρος Καθηγητής στη Σχολή Διακυβέρνησης, Πανεπιστήμιο Βρυξελλών, Κύριος Ερευνητής, ΕΛΙΑΜΕΠ
UN is back: το παράδειγμα της τεχνητής νοημοσύνης
Εν μέσω ενός ξέφρενου γεωπολιτικού τεχνολογικού ανταγωνισμού που διαρκώς γιγαντώνεται, η τεχνητή νοημοσύνη επαναπροσδιορίζει τη δυναμική της παγκόσμιας ισχύος και αποτελεί πεδίο λήψης εκατοντάδων πρωτοβουλιών για την διακυβέρνηση της. Στο πλαίσιο αυτό του ετερόκλητου μωσαϊκού, η πρόσφατη απόφαση της Γενικής Συνέλευσης για την δημιουργία δύο νέων μηχανισμών για την προώθηση της διεθνούς συνεργασίας για τη διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης (της Ανεξάρτητης Διεθνούς Επιστημονικής Ομάδας του ΟΗΕ για την τεχνητή νοημοσύνη και του Παγκόσμιου Διάλογου για τη Διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης) είναι ιδιαίτερα σημαντική για τους ακόλουθους λόγους:
Πρώτον, γιατί στοχεύει στην δημιουργία μιας παγκόσμιας πλατφόρμας διαλόγου που θα καθιστά τις αναπτυσσόμενες χώρες ισότιμα μέλη στην διαμόρφωση του μέλλοντος της τεχνητής νοημοσύνης» και στην ευθυγράμμιση της με τις φιλοδοξίες του Παγκόσμιου Νότου. Δεύτερον, γιατί η στόχευση του συγκεκριμένου ψηφίσματος είναι η δημιουργία ενός πλαισίου που θα εδράζεται σε μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση της ΤΝ που θα προάγει την διαφάνεια και την κοινωνική χρησιμότητα της τεχνολογίας αυτής.
Τρίτον, γιατί στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα στον κόσμο ότι ο ΟΗΕ παραμένει ικανός να πετύχει συγκλίσεις και να δημιουργήσει τις βάσεις για την δημιουργία ενός κοινού πλαισίου που θα αντιμετωπίζει τις προκλήσεις ενός ταχέως εξελισσόμενου τεχνολογικού τοπίου. Εάν περιφρουρήσει δε η επιστημονική ανεξαρτησία της επιτροπής καθώς και η πολυμέρεια του παγκόσμιου διαλόγου, τότε οι τύχες της παγκόσμιας διακυβέρνησης αυτής της τόσο επιδραστικης τεχνολογίας θα βρίσκονται σε ασφαλή χέρια.
Παναγιώτης Τσάκωνας, Kαθηγητής διεθνών σχέσεων, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Κύριος Ερευνητής, Επικεφαλής Προγράμματος Εξωτερικής Πολιτικής & Ασφάλειας
Η υποχώρηση της πολυμέρειας, η συστηματική διάβρωση ή/και κατάργηση των διεθνών κανόνων και η κατίσχυση της λογικής της ισχύος στις διακρατικές σχέσεις που επέφερε με δυναμικό τρόπο και σε μεγάλο βαθμό επέβαλε η εκλογή Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες αναμένεται ότι θα έχει σημαντικά αρνητική επίδραση στην ουσιαστική συνεργασία μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων στην επικείμενη 85η Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Σε αυτήν οι Ηνωμένες Πολιτείες (το ισχυρότερο αλλά λιγότερο νομιμοποιημένο μέρος μιας διχασμένης –εάν όχι κατακερματισμένης– Δύσης), η συνεχώς ενισχυόμενη Κίνα που εργάζεται ήδη στην κατεύθυνση της οικοδόμησης ενός διευρυμένου αντιδυτικού συνασπισμού, η δυναμικά «αντιδυτική» Ρωσία, η πληθυσμιακά μεγαλύτερη Ινδία αναμένεται να επαναβεβαιώσουν μέσω της συμμετοχής τους την θέση και τον ρόλο τους στον νέο και υπό συνεχή διαμόρφωση «μεταδυτικό» κόσμο.
Όμως σε αυτό τον κόσμο αρκετές «αδέσμευτες» χώρες (όπως για παράδειγμα οι περισσότερες από τις σχεδόν σαράντα χώρες που δεν καταδίκασαν την εισβολή της Ρωσίας στις ΓΣ του ΟΗΕ τον Μάρτιο του 2022 και τον Φεβρουάριο του 2023), οι οποίες όχι μόνον δεν αποτελούν μια συμπαγή ομάδα («Παγκόσμιος Νότος») αλλά βρίσκονται και συχνά σε αντιπαράθεση μεταξύ τους, θα επιλέξουν για λόγους ρεαλισμού και συμφέροντος να μην τεθούν υπό την «προστασία» ή τον έλεγχο των ΗΠΑ, της Κίνας ή/και της Ρωσίας.
Τα περιθώρια συνεργασίας των Μεγάλων Δυνάμεων στο πλαίσιο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ θα παραμείνουν συνεπώς περιορισμένα, με ελάχιστους τομείς δυνητικής συνεργασίας σε σχέση με «παγκόσμια αγαθά», όπως το κλίμα, η υγεία ή/και η ανάπτυξη καθώς και παγκόσμια προβλήματα ασφάλειας, όπως η διεθνής τρομοκρατία, το οργανωμένο έγκλημα, η άναρχη εξέλιξη της «τεχνητής νοημοσύνης» ή/και η ανεξέλεγκτη στρατιωτικοποίηση του διαστήματος. Σε αυτά τα ζητήματα οι Μεγάλες Δυνάμεις μπορεί να συνεργαστούν είτε επειδή θα αναγνωρίσουν –μικρότερο ή μεγαλύτερο— κόστος από τη μη συνεργασία είτε επειδή τα συμφέροντά τους σε αρκετά μεγάλο βαθμό θα συγκλίνουν. Δεν πρέπει επίσης να αποκλειστεί η σύμπηξη «συμμαχιών» με «αντιδυτικό πρόσημο» εντός της επικείμενης ΓΣ του ΟΗΕ μεταξύ της Κίνας, της Ρωσίας, της Ινδίας καθώς και αρκετών ακόμη «μεσαίων» και «μικρών» κρατών σε κάποιον από τους παραπάνω τομείς με στόχο την δημιουργία και προώθηση νέων διεθνών αρχών και νορμών.
Δημήτρης Τσαρούχας, Επισκέπτης Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Georgetown, Κύριος Ερευνητής Εξωτερικού, ΕΛΙΑΜΕΠ
Με αφορμή την ετήσια συνέλευση του ΟΗΕ, ο οργανισμός έδωσε στην δημοσιότητα μια έκθεση που σοκάρει, αλλά περιγράφει επακριβώς την κατάσταση της διεθνούς κοινότητας 80 χρόνια από την ίδρυση του. Το 2024, οι στρατιωτικές δαπάνες εκτινάχθηκαν στα 2,7 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που είναι πάνω από 13 φορές (!) μεγαλύτερο από το επίπεδο της επίσημης αναπτυξιακής βοήθειας των πλούσιων χωρών, και 750 φορές μεγαλύτερο από τον βασικό προϋπολογισμό του ΟΗΕ.
Προτεραιότητα των μελών του ΟΗΕ, που συνιστούν τον οργανισμό και από τα οποία εξαρτάται η δυνατότητα του να παρεμβαίνει αποτελεσματικά για την επίλυση συγρούσεων και την προώθηση της συνεννόησης, είναι η προετοιμασία για επερχόμενες στρατιωτικές αναμετρήσεις που είτε επιχειρούν σήμερα, είτε σχεδιάζουν μελλοντικά. Τα περιθώρια διάσωσης της αποστολής του ΟΗΕ στενεύουν, παρότι οι καλές του υπηρεσίες είναι σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά στον μεταψυχροπολεμικό κόσμο, αναγκαίες.
Φωτογραφία: Flickr
Αναλυτές
