Πώς εκτιμάτε τη δυναμική και τις προκλήσεις της ελληνικής πρωτοβουλίας 5X5 στην Ανατολική Μεσόγειο; – Οι αναλυτές του ΕΛΙΑΜΕΠ απαντούν

Οι θαλάσσιες ζώνες, η μετανάστευση, η ενέργεια, η διαχείριση του περιβάλλοντος, αλλά και η πολιτική προστασία, τα ζητήματα δηλαδή πάνω στα οποία σχεδιάζεται η πενταμερής πρωτοβουλία που εξήγγειλε ο Πρωθυπουργός είναι θέματα που προϋποθέτουν την πολυμερή συνεργασία, την κατανόηση και τον διάλογο. Σε αντίθετη περίπτωση έχουμε παράλληλους μονολόγους και μονομερής κινήσεις οι οποίες αναπαράγουν τις διαφωνίες και δεν δημιουργούν κλίμα εμπιστοσύνης και μέσω αυτής συνεργασίας. Η Ελλάδα είναι άλλωστε μια χώρα που επενδύει στην πολυμερή συνεργασία και στις διαδικασίες διαλόγου, στο πλαίσιο όμως του σεβασμού στο διεθνές δίκαιο και στην εθνική κυριαρχία.

Η πρωτοβουλία επομένως περιφερειακού συντονισμού είναι μια λογική και φιλόδοξη ενέργεια με γνώμονα την καλλιέργεια συνθηκών σταθερότητας.

Ωστόσο, τόσο οι χώρας που φαίνεται πως θα συμμετέχουν (Ελλάδα, Κύπρος, Τουρκία, Αίγυπτος, Λιβύη), όσο και αυτές που δεν ανακοινώθηκαν ως συμμετέχουσες (Ισραήλ- Σύρια), αναδεικνύουν την δυσκολία του εγχειρήματος και τις πολλές προκλήσεις που υπάρχουν και στο κακό σενάριο θα μπορούσαν να μετεξελιχθούν σε προβλήματα.

Για να μετατραπεί επομένως η δυναμική της πρωτοβουλίας σε ένα θετικό αποτύπωμα χρειάζεται αφενός ένα ξεκάθαρο πλαίσιο και αφετέρου ειλικρίνεια και πίστη από όλες τις συμμετέχουσες χώρες στη λογική της πολυμερούς συνεργασίας. Ιδιαίτερα η δεύτερη δεν είναι δεδομένη.

Τέλος, ο ρόλος της Ε.Ε. και των ΗΠΑ είναι μια ακόμη πτυχή που πρέπει να ληφθεί υπόψη.

Η απάντηση εξαρτάται από τον στόχο της πρωτοβουλίας. Εάν πρόκειται για μια ειλικρινή προσπάθεια διακανονισμού των θαλάσσιων ζωνών των εμπλεκομένων χωρών, οι δυσκολίες εξακολουθούν να φαντάζουν ανυπέρβλητες. Δεν μοιάζει πιο πιθανή κάποια προσέγγιση μεταξύ των πλευρών εντός ενός δομημένου φόρουμ από ό,τι εκτός, καθώς ούτε με αστείρευτη αισιοδοξία μπορεί κανείς να περιμένει ότι η Τουρκία και η Λιβύη θα υποχωρήσουν σημαντικά όσον αφορά στο Τουρκολιβυκό σύμφωνο και στις αξιώσεις τους στην Ανατολική Μεσόγειο. Επιπρόσθετα, πριν καν ξεκινήσουν οι δύσκολες διαπραγματεύσεις, η πρόταση της Ελλάδας έχει ήδη συναντήσει αντίσταση από την Τουρκία στο θέμα της συμμετοχής της Κυπριακής Δημοκρατίας χωρίς την αντίστοιχη παρουσία της Τουρκοκυπριακής ηγεσίας.

Εάν ο στόχος της Ελλάδας, όμως, είναι να θέσει τους όρους μιας μελλοντικής συζήτησης πριν αυτοί επιβληθούν από τρίτους, τότε μια εκτίμηση της δυναμικής της πρότασης γίνεται υπό άλλους όρους. Η προσέγγιση της σημερινής Αμερικανικής κυβέρνησης σε κρίσιμα διεθνή θέματα είναι συγχρόνως ρευστή, καθώς συχνά μεταβάλλεται, αλλά και αποφασιστική. Έτσι, εάν έχει αποφασιστεί από τις ΗΠΑ η επίλυση του θέματος, με φόντο το αυξανόμενο ενδιαφέρον Αμερικανικών κολοσσών για την ενεργειακή εκμετάλλευση της περιοχής, το κρίσιμο ερώτημα είναι το πώς η Ελληνική πρόταση θα πείσει την κυβέρνηση στην Ουάσιγκτον, και κυρίως τον ίδιο τον Πρόεδρο Τράμπ, πως ο διακανονισμός μπορεί και πρέπει να γίνει εντός του πλαισίου ενός φόρουμ και του διεθνούς δικαίου, και όχι απλώς ως μια εμπορική συμφωνία με γνώμονα συμπληρωματικά οικονομικά και γεωπολιτικά κέρδη.

Παναγιώτης Τσάκωνας, Κύριος Ερευνητής και Επικεφαλής Προγράμματος Εξωτερικής Πολιτικής & Ασφάλειας, ΕΛΙΑΜΕΠ, Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Η Ελλάδα σωστά ανέλαβε την συγκεκριμένη πρωτοβουλία για την Ανατολική Μεσόγειο, επαναφέροντας ουσιαστικά προηγούμενη (Σεπτέμβριος 2020) πρωτοβουλία/πρόταση του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου απέναντι στην οποία είχε τοποθετηθεί στο παρελθόν αρνητικά (ίσως λόγω αυτόματων ελληνικών αντανακλαστικών, δηλαδή της αποδοχής της από τον τούρκο πρόεδρο Ερντογάν). Υπάρχουν βεβαίως μια σειρά από εμπόδια που πρέπει να ξεπεραστούν ή/και «δύσκολα ζητήματα» που πρέπει να επιλυθούν ώστε να πραγματοποιηθεί η σύγκληση του συγκεκριμένου Forum για την Ανατολική Μεσόγειο, όπως η συμμετοχή της Τ/Κ κοινότητας που θα επιδιώξει η Τουρκία, η εκπροσώπηση της Λιβύης κ.ά. Από αυτή την άποψη είναι μικρές οι πιθανότητες πραγματοποίησής του στο άμεσο μέλλον.

Η ανάπτυξη της συγκεκριμένης –ομολογουμένως όχι ιδιαίτερα επεξεργασμένης– πρότασης από την Ελλάδα έρχεται σε μια χρονική συγκυρία «κινητικότητας» στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου (συμφωνία εκεχειρίας στην Γάζα μετά από δυναμική παρέμβαση του Αμερικανού Προέδρου, γεωπολιτική αναβάθμιση της Τουρκίας, νίκη Ερχιουρμάν στις εκλογές στην Τ/Κ κοινότητα) ενώ παράλληλα παρατηρείται μετατροπή των «ήρεμων νερών» στις ελληνοτουρκικές σχέσεις σε κατάσταση «θολής στασιμότητας» ή/και σχετικής αναταραχής. Υπό το πρίσμα αυτών των εξελίξεων καθώς και το ενδεχόμενο ενασχόλησης του προέδρου Τραμπ με τα ελληνοτουρκικά και το Κυπριακό, η Ελλάδα έχει συμφέρον να αναλάβει πρωτοβουλίες μέσω των οποίων μια σειρά από σημαντικά «κοινά προβλήματα» (περιβάλλον, πολιτική προστασία, μετανάστευση) που αντιμετωπίζουν συγκεκριμένα παράκτια κράτη στην Ανατολική Μεσόγειο (με σημαντικότερο βεβαίως εκείνο που αφορά στην οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών) να αντιμετωπίζονται μέσα σε ένα «πλαίσιο κανόνων», το οποίο θα μπορεί να υποστηρίζει και να συντονίζει τις διμερείς επαφές μεταξύ των συμμετεχόντων μέσω της έγκαιρης ενημέρωσης της κάθε πλευράς και σύμφωνα με τις προβλέψεις της Σύμβασης του Δικαίου της Θάλασσας (σε αυτό το πλαίσιο θα μπορούσε να προχωρήσει «ευκολότερα» και χωρίς μεγάλες εντάσεις η πόντιση του καλωδίου μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας Κύπρου-Κρήτης).

Πάντως χρήσιμη –εάν όχι απαραίτητη—είναι σε σχέση με τα επόμενα βήματα της συγκεκριμένης πρότασης η διεύρυνση του σχήματος των πέντε κρατών με την συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εμπνευστή της ιδέας και κυρίως συμβαλλόμενου μέρους της UNCLOs/Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας) ή/και κατ’ ελάχιστον η σύνδεση του Forum με τις πολύ πρόσφατα ανακοινωθείσες θεσμικές πρωτοβουλίες της Ε.Ε για την περιοχή, όπως το «Σύμφωνο για την Μεσόγειο» (Pact for the Mediterranean).