Μπορεί το SAFE να συμβάλει στη διαμόρφωση ευρωπαϊκής στρατηγικής κουλτούρας και στην ενίσχυση της διαλειτουργικότητας; – Οι αναλυτές του ΕΛΙΑΜΕΠ απαντούν

Το Πρόγραμμα Security Action for Europe- SAFE είναι το νέο οικονομικό εργαλείο της Ε.Ε. που σχεδιάστηκε για να υποστηρίξει τα κράτη- μέλη της Ε.Ε. με στόχο να επιταχυνθεί η αμυντική ετοιμότητα τους, επιτρέποντας επείγουσες και σημαντικές επενδύσεις για την υποστήριξη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, με έμφαση στην κάλυψη κρίσιμων κενών σε δυνατότητες και μέσα. Αποτελεί τον πρώτο πυλώνα του στρατηγικού πλάνου ReArm Europe Plan/Readiness 2030 που στοχεύει στην επένδυση 800 δισεκατομμυρίων ευρώ σε αμυντικές δαπάνες σε όλη την Ε.Ε.[1]

Το SAFE θα παρέχει έως και 150 δισεκατομμύρια ευρώ σε ανταγωνιστικά δάνεια μακράς διάρκειας σε κράτη μέλη που ζητούν οικονομική βοήθεια για επενδύσεις σε αμυντικές δυνατότητες. Αυτά τα δάνεια θα χρηματοδοτήσουν επείγουσες και μεγάλης κλίμακας διαδικασίες προμηθειών, διασφαλίζοντας ότι η αμυντική βιομηχανία της Ευρώπης μπορεί να παραδώσει τον απαραίτητο εξοπλισμό.

Τα χαρακτηριστικά των προτάσεων που αναμένεται να υποβληθούν

• Σύνδεση με τις αμυντικές δυνατότητες των κρατών- μελών και της Ε.Ε. (π.χ. προστασία συνόρων, αντιμετώπιση υβριδικών απειλών, προστασία κρίσιμων υποδομών, αντιμετώπιση κυβερνοπολέμου κ.α.).
• Να αφορούν επείγουσες και μεγάλης κλίμακας προμήθειες, όχι μικρά έργα.
• Κοινή διαγωνιστική διαδικασία από τουλάχιστον δύο κράτη- μέλη.
• Μπορεί να εγκριθεί αίτημα από ένα Κράτος- Μέλος και μόνο, ωστόσο αυτό θα πρέπει να συνδεθεί με επείγουσα ανάγκη και τις ευρύτερες γεωπολιτικές συνθήκες και η πρόταση να υποβληθεί στη βάση έγκαιρης προμήθειας και παράδοσης κρίσιμων μέσων[2] (π.χ. θα μπορούσε να υποστηριχθεί η ανάγκη προμήθειας συστημάτων drones για την αντιμετώπιση των μεταναστευτικών κινήσεων στις οδούς που εμφανίζουν σημαντική αύξηση ή συστήματα προστασίας κρίσιμων υποδομών από πιθανές τρομοκρατικές απειλές, συνδεόμενες με την κατάσταση στην Μέση Ανατολή). Μια εξαίρεση που έχει καταρχήν διάρκεια ενός έτους.
• Μόνο το 35% του κόστους των κατασκευαστικών στοιχείων των προϊόντων μπορεί να προέρχεται από βιομηχανία χώρας εκτός της Ε.Ε., κρατών της ΕΖΕΣ μέλη του ΕΟΧ και της Ουκρανίας, εφόσον αυτές οι χώρες πληρούν τις προϋποθέσεις που αναφέρει ο Κανονισμός του Προγράμματος.

Πού μπορεί να αξιοποιηθούν οι χρηματοδοτήσεις από το Πρόγραμμα SAFE;

Κατηγορία 1:

• Πυρομαχικά και πύραυλοι
• Συστήματα πυροβολικού, συμπεριλαμβανομένων των δυνατοτήτων πληγμάτων βάθους ακριβείας
• Δυνατότητες μάχης εδάφους και συστήματα υποστήριξής τους, συμπεριλαμβανομένου του του εξοπλισμού στρατιωτών και των όπλων πεζικού
• Μικρά drones (κλάσης ΝΑΤΟ 1[3]) και σχετικά συστήματα anti-drones
• Συστήματα και μέσα για την προστασία των κρίσιμων υποδομών
• Συστήματα κυβερνοάμυνας και κυβερνοασφάλειας
• Στρατιωτική κινητικότητα, συμπεριλαμβανομένης της αντι- κινητικότητας

Κατηγορία 2:

• Συστήματα αεροπορικής και πυραυλικής άμυνας
• Δυνατότητες επιφανείας και υποβρύχιας θαλάσσιας άμυνας
• Μη επανδρωμένα αεροσκάφη εκτός από μικρά μη επανδρωμένα αεροσκάφη (κλάσης ΝΑΤΟ 2 και 3) και σχετικά συστήματα κατά των μη επανδρωμένων αεροσκαφών.
• Στρατηγικοί παράγοντες όπως, ενδεικτικά, στρατηγική αερομεταφορά, ανεφοδιασμός αέρος-αέρος, συστήματα C4ISTAR (Διοίκηση, Επικοινωνίες, Πληροφορίες, Έλεγχος κτλ.), καθώς και διαστημικά μέσα και υπηρεσίες
• Συστήματα προστασίας διαστημικών μέσων
• Συστήματα Τεχνητή νοημοσύνης και ηλεκτρονικού πολέμου.

Χώρες που έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον συμμετοχής στο SAFE και χρονοδιάγραμμα Επομένων Βημάτων

Στις 29 Ιουλίου 2025, όταν και έληξε το πρώτο ορόσημο- χρονοδιάγραμμα του Προγράμματος 19κράτη μέλη εξέφρασαν ενδιαφέρον για πρόσβαση σε δάνεια μέσω του μηχανισμού SAFE, με πιθανές προμήθειες στον τομέα της άμυνας ύψους τουλάχιστον 127 δισεκατομμυρίων ευρώ.

Τα κράτη αυτά είναι το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Γαλλία, η Δανία, η Ελλάδα, η Εσθονία, η Ισπανία, η Ιταλία,  η Κροατία, η Κύπρος, η Λετονία, η Λιθουανία, η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Ρουμανία, η Σλοβακία,  η Τσεχία και η Φινλανδία.

Η προσωρινή κατανομή πόρων ανά κράτος- μέλος έχει ως ακολούθως:

30 Νοεμβρίου 2025: Υποβολή των Εθνικών Αμυντικών Επενδυτικών Σχεδίων

Ιανουάριος 2026: Έγκριση Αποφάσεων Υλοποίησης του Συμβουλίου

Φεβρουάριος 2026: Διαπραγμάτευση δανειακών συμβάσεων και λειτουργικών ρυθμίσεων, που ενεργοποιούν την προ- χρηματοδότηση.

Ψάχνοντας την ευρωπαική στρατηγική κουλτούρα και τη διαλειτουργικότητα Πίσω από τις Γραμμές

1. Το Πρόγραμμα εντάσσεται στη γενικότερη στρατηγική της Ε.Ε. για το αδιάρρηκτο μεταξύ εξωτερικής και εσωτερικής ασφάλειας, στοιχείο που χαρακτηρίζει όλες τις στρατηγικές και θεσμικά κείμενα, εσωτερικής και εξωτερικής ασφάλειας, που παράγει. Το SAFE έρχεται στον απόηχο των πολέμων στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή, αλλά και της έντασης των υβριδικών απειλών. Είναι λοιπόν λογικό να έχει επηρεαστεί από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και από τις υβριδικές επιθέσεις που έχει αυτή εξαπολύσει εναντίον της Ουκρανίας και των υβριδικών επιχειρήσεων εναντίον των κρατών- μελών της Ε.Ε. .Πέρα από τις θολές γραμμές πολέμου και ειρήνης- που είναι και συστατικό χαρακτηριστικό των υβριδικών απειλών, η απειλή από την συγκεκριμένη πρακτική της Ρωσίας αναδεικνύει πως η εσωτερική ασφάλεια απειλείται πλέον σημαντικά από έναν εξωτερικό κακόβουλο δρώντα, ο οποίος μπορεί να είναι και κρατικός, μια ακόμη σημαντική αλλαγή στην αναγνώριση και στην αξιολόγηση των απειλών.
2. Οι βασικές απειλές που μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσα από προγράμματα που θα υποβληθούν προς χρηματοδότηση στο SAFE, πέραν της στρατιωτικής επίθεσης από εχθρική χώρα, είναι οι υβριδικές απειλές, οι κυβερνοεπιθέσεις, η εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού και η μαζική παραβίαση των συνόρων, οι τρομοκρατικές επιθέσεις, οι κακόβουλες ενέργειες και τα σαμποτάζ σε βάρος κρίσιμων υποδομών.  Οι απειλές δηλαδή που αναδεικνύονται στην ευρύτερη στρατηγική και πολιτική φιλοσοφία της νέας αμυντικής πολιτικής της Ε.Ε., κυρίως μέσα από την Λευκή Βίβλο για την Ευρωπαϊκή Αμυντική Ετοιμότητα 2030.
3. Λειτουργεί συνδυαστικά με τη Στρατηγική για την Ένωση Ετοιμότητας, η οποία καθορίζει μια ολοκληρωμένη προσέγγιση έναντι όλων των κινδύνων για την ετοιμότητα της Ένωσης για συγκρούσεις, ανθρωπογενείς και φυσικές καταστροφές και κρίσεις, τη Λευκή Βίβλο για την Ευρωπαϊκή Αμυντική Ετοιμότητα 2030 και τη Στρατηγική Εσωτερικής Ασφάλειας: Προστατεύουμε την Ε.Ε.
4. Το SAFE δίνει έμφαση στις επενδύσεις για την προστασία και την ανθεκτικότητα των κρίσιμων υποδομών/ οντοτήτων, του κυβερνοχώρου, των συνόρων, των μεταφορών, των εφοδιαστικών αλυσίδων, των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών, αλλά και των διαστημικών επενδύσεων, τεχνολογιών και εγκαταστάσεων. Αξίζει να σημειωθεί πως τα περισσότερα κράτη- μέλη βρίσκονται σε φάση ενσωμάτωσης της Οδηγίας για την Ανθεκτικότητα των Κρίσιμων Οντοτήτων και την εκπόνηση σχετικών στρατηγικών.
5. Είναι ένα Πρόγραμμα που μπορεί να ενισχύσει περαιτέρω τη διαλειτουργικότητα μεταξύ των ενόπλων δυνάμεων και των σωμάτων ασφαλείας, καθώς και τη διττή χρήση στους τομείς άμυνα- ασφάλεια- πολιτική προστασία, συμβαδίζοντας και με το πλαίσιο που βάζει η Στρατηγική της Ε.Ε. για την Ένωση Ετοιμότητας για την πρόληψη και την αντίδραση σε αναδυόμενες απειλές και κρίσεις. Ειδικότερα στους τομείς των υβριδικών απειλών, της προστασίας των συνόρων, της ανθεκτικότητας των κρίσιμων υποδομών και της ασφάλειας του κυβερνοχώρου.
6. Μπορεί να λειτουργήσει ως ένας «από τα κάτω» (bottom up) καταλύτης διαμόρφωσης ευρωπαϊκής στρατηγικής κουλτούρας τόσο για την αναγνώριση των απειλών, όσο και για τον σχεδιασμό επενδύσεων, στη δημιουργία συνεργατικών οικονομιών κλίμακας καθώς και στη σταδιακή ομογενοποίηση μέσων και συστημάτων στη βάση μιας κοινής ευρωπαϊκής αμυντικής δυνατότητας. Αυτή διαδικασία έχει ακολουθηθεί σε άλλες περιπτώσεις, όπου υπήρχαν δυσκολίες συναντίληψης σε επίπεδο Συμβουλίου, όπως για παράδειγμα στην πρόληψη της ριζοσπαστικοποίησης. Ωστόσο, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος, η απουσία ενός θεσμοθετημένου συντονιστικού οργάνου να οδηγήσει σε έναν κατακερματισμό προτάσεων που να αναπαράγουν τις διαφορετικές στρατηγικές κουλτούρες και αξιολογήσεις κινδύνου. Ας ελπίσουμε πως αυτή τη φορά το ποτήρι θα είναι μισογεμάτο.

[1] Αναλυτικά για το SAFE βλέπε το σχετικό EXPLAINER των Σ. Μπλαβούκου και Π. Πολίτη- Λάμπρου στο https://www.eliamep.gr/wp-content/uploads/2025/05/EXPLAINER-4-EL.pdf. Γενικότερα για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας και το Αμυντικό Βιομηχανικό Οικοσύστημα της Ε.Ε. βλέπε Σ. Μπλαβούκος- Π. Πολίτης- Λάμπρου και Γ. Ματσούκας στο https://www.eliamep.gr/wp-content/uploads/2025/06/Policy-paper-182-Blavoukos-Politis-Matsoukas-FINAL-EL.pdf

[2] https://defence-industry-space.ec.europa.eu/eu-defence-industry/safe-security-action-europe_en

[3] Η κατηγοριοποίηση σε κλάσεις γίνεται τη βάσει του βάρους τους και του ύψους μέχρι το οποίο μπορούν να φθάσουν υπό κανονικές συνθήκες. Ειδικότερα:
Κλάση I: α) μικρό >20 kg, mini 2-20 kg, micro <2kg
Κλάση II: 150-600 kg (τακτικά)
Κλάση III: >600 kg με τρεις υποκατηγορίες (strike, HALE, MALE).
Για την κατηγοριοποίηση και γενικότερα για την προσέγγιση του ΝΑΤΟ στα μη επανδρωμένα εναέρια μέσα βλ. Joint Air Power Competence Centre https://www.japcc.org/