Ricardo Borges de Castro & Leopold Schmertzing, Συνεργάτες Εξωτερικού στον τομέα του Strategic Foresight, ΕΛΙΑΜΕΠ
Τα τελευταία χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αυξήσει τις επενδύσεις της σε δυνατότητες στρατηγικής προοπτικής διερεύνησης (strategic foresight). Εντός των θεσμικών της οργάνων – της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου της ΕΕ και της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης – και συλλογικά μέσω του Ευρωπαϊκού Συστήματος Στρατηγικής και Πολιτικής Ανάλυσης (ESPAS), ενός διαθεσμικού δικτύου της ΕΕ που εστιάζει στις παγκόσμιες τάσεις, έχει καταβληθεί συντονισμένη προσπάθεια για την ενίσχυση του προβαδίσματος της Ευρώπης στον τομέα της προοπτικής διερεύνησης. Ωστόσο, τα πρόσφατα γεγονότα δείχνουν ότι αυτές οι διαδικασίες και γνώσεις δεν έχουν διεισδύσει επαρκώς στην ΕΕ και, ιδίως, στη χάραξη πολιτικής και την ετοιμότητα σε εθνικό επίπεδο. Τώρα προσφέρεται μια ευκαιρία για την Ευρώπη να επανεξετάσει και να ενισχύσει τις στρατηγικές της δυνατότητες.
Κανείς δεν το προέβλεψε;
Φέτος αποκαλύφθηκε για άλλη μια φορά πόσο απροετοίμαστη παραμένει η ευρωπαϊκή πολιτική έναντι πιθανών γεγονότων και κρίσεων. Η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ και οι επιπτώσεις της στην παγκόσμια πολιτική και το εμπόριο, οι συνεχώς εξελισσόμενες μορφές επιθετικότητας της Μόσχας έναντι της Ουκρανίας και εκφοβισμού έναντι της Ευρώπης, καθώς και η πρόσφατη κρίση στην αλυσίδα εφοδιασμού ημιαγωγών της Nexperia οδηγούν στο εξής ερώτημα: τι άλλο θα πρέπει να συμβεί για να σταματήσει η Ευρώπη να βρίσκεται σε μειονεκτική θέση και να αρχίσει επιτέλους να ενεργεί αντί να αντιδρά.
Δεν χρειάζεται, όμως, να είναι έτσι. Αν και δεν υπάρχουν κρυστάλλινες μαντικές σφαίρες στη χάραξη πολιτικής και το μέλλον δεν μπορεί να προβλεφθεί, υπάρχουν μέθοδοι βελτίωσης του τρόπου με τον οποίο οι κυβερνήσεις και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί ανταποκρίνονται, προετοιμάζονται και, ει δυνατόν, μετριάζουν ή αποτρέπουν μελλοντικές κρίσεις. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται στρατηγική προοπτική διερεύνησης και πρόβλεψη, και δεν πρέπει αποτελεί πολυτέλεια ως προς τη διαμόρφωση πολιτικής, αλλά καθιερωμένη πρακτική.
Η προετοιμασία και η ενίσχυση της ανθεκτικότητας ξεκινούν με την πρόβλεψη: τον εντοπισμό πιθανών εξελίξεων με μεγάλο αντίκτυπο, πριν από τη συστηματική εξέτασή τους – από την προέλευσή τους και τις επιπτώσεις τους έως τους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να αποφευχθούν. Αυτό απαιτεί πολιτικό και πραγματικό κεφάλαιο, αλλά πρόκειται χρήματα που δαπανώνται συνετά: η πραγματικότητα είναι ότι τα τρέχοντα επίπεδα αβεβαιότητας, μεταβλητότητας και γεωπολιτικών και γεωοικονομικών αναταραχών είναι πιθανό να διατηρηθούν ή ακόμη και να αυξηθούν.
Διαχείριση κρίσεων ή έξυπνη δημοκρατία;
Η Ευρώπη δεν μπορεί να βασίζεται σε έκτακτες συνόδους κορυφής ή σε αυτοσχέδιες διαπραγματεύσεις πίσω από κλειστές πόρτες για να καθορίσει τη θέση της σε ένα μεταβαλλόμενο διεθνές σύστημα, να διασφαλίσει την ασφάλεια και την αυτονομία της ή να ανασυγκροτήσει την οικονομική και πολιτική της δύναμη. Η ΕΕ πρέπει να μεταβεί από τη συνεχή διαχείριση κρίσεων της τελευταίας δεκαετίας σε μια προνοητική δημοκρατία.
Τα τελευταία χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση και αρκετές ευρωπαϊκές χώρες έχουν ενισχύσει τις δυνατότητες πρόβλεψης και σχεδιασμού τους, δημιουργώντας και ενσωματώνοντας μονάδες και τμήματα προοπτικής διερεύνησης στους κύκλους χάραξης πολιτικής και λήψης αποφάσεων. Σήμερα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο της ΕΕ, η ΕΥΕΔ και οι Επιτροπές διαθέτουν πιο ισχυρά εργαλεία και διαδικασίες προοπτικής διερεύνησης και πρόβλεψης από ό,τι στο παρελθόν, ενώ το δίκτυο ESPAS συνεχίζει να παρέχει ένα φόρουμ για τα θεσμικά όργανα, τους φορείς και τις υπηρεσίες της ΕΕ, προκειμένου να συνεργάζονται ανεπίσημα και να μοιράζονται τις απόψεις τους σχετικά με τις μελλοντικές προκλήσεις και ευκαιρίες, καθώς και να ενισχύουν τους εσωτερικούς μηχανισμούς προοπτικής διερεύνησης και ετοιμότητας.
Ομοίως, χώρες όπως η Ισπανία ή η Πορτογαλία έχουν ακολουθήσει το παράδειγμα άλλων, όπως είναι η Φινλανδία, η Εσθονία ή η Σλοβενία, ενσωματώνοντας την προοπτική διερεύνησης στα συστήματα διακυβέρνησης ή κοινοβουλευτικής λειτουργίας τους, δημιουργώντας νέα, διακυβερνητικά τμήματα για τον σχεδιασμό και τη στρατηγική πρόβλεψη. Η πρόσφατη ίδρυση Μονάδας Προοπτικής Διερεύνσης στο νέο Γερμανικό Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας είναι ένα επιπλέον σημαντικό σημάδι που θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Επιπλέον, από τις αρχές της δεκαετίας του 2020 υπάρχει ένα πανευρωπαϊκό δίκτυο υπουργών για το μέλλον (και των συμβούλων τους) που επιδιώκει να αντιμετωπίσει βασικά ζητήματα για το μέλλον της Ευρώπης.
Παρά αυτές τις θετικές εξελίξεις και το δυναμικό των υφιστάμενων εργασιών και ικανοτήτων για τον σχεδιασμό του μέλλοντος, οι Ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής εξακολουθούν να αιφνιδιάζονται από απρόσμενα γεγονότα και συνθήκες αβεβαιότητας. Σίγουρα, περισσότερη προοπτική διερεύνηση θα ήταν καλοδεχούμενη στην Ευρώπη, αλλά αυτό που χρειάζεται η ΕΕ είναι καλύτερη, πιο αποτελεσματική και ευέλικτη προοπτική διερεύνηση και, πάνω απ’ όλα, πιο ειλικρινή.
Παράθυρο ευκαιρίας για την Ευρώπη;
Υπό αυτές τις συνθήκες ανοίγεται ένα παράθυρο ευκαιρίας για την ΕΕ, ώστε να ενισχύσει στρατηγικές δυνατότητες και δυνατότητες πρόβλεψης και να καταστεί παγκόσμιος κόμβος στρατηγικής πρόβλεψης.
Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ θα πρέπει να αναλύσουν τα διδάγματα των τελευταίων δέκα ετών όσον αφορά την ενίσχυση των δυνατοτήτων πρόβλεψης και ετοιμότητας. Αν και αυτές οι διαδικασίες είναι πιο συνηθισμένες στις ΗΠΑ, είναι ζωτικής σημασίας η ΕΕ να κατανοήσει τι πρέπει να βελτιωθεί, πού υπάρχουν περιττές και δαπανηρές αλληλεπικαλύψεις και επαναλήψεις και πού απαιτείται ή είναι πιο αποτελεσματική η συνεργασία ή ο καταμερισμός εργασίας.
Ορισμένα από τα προβλήματα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο είναι κοινά και με άλλες περιοχές του κόσμου, όπως είναι ο κατακερματισμός των εργασιών προοπτικής διερεύνησης μεταξύ ή εντός των θεσμών, οι διαδικασίες που αποφεύγουν τα πολιτικά φορτισμένα θέματα, η ανεπαρκής σύνδεση με τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων ή η ασυνέχεια των λειτουργιών προοπτικής διερεύνησης μετά από νέους εκλογικούς κύκλους. Ωστόσο, θα άξιζε να μελετηθούν και να κατανοηθούν ποιες είναι οι συγκεκριμένες προκλήσεις για την ΕΕ, οι οποίες έχουν υπονομεύσει τον αντίκτυπο των προσπαθειών προοπτικής διερεύνησης και πρόληψης. Η γνώση των αδυναμιών είναι το πρώτο βήμα για την ενίσχυση της κουλτούρας ετοιμότητας της ΕΕ.
Η αναγκαία αναθεώρηση των δυνατοτήτων προοπτικής διερεύνησης της ΕΕ είναι πιο σημαντική από ποτέ, διότι συμβαίνει σε μια περίοδο κατά την οποία στενοί εταίροι, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες – γνωστές για το ισχυρό έργο προοπτικής διερεύνησης και την παράδοσή τους στον τομέα αυτόν – περιορίζουν την εμβέλειά τους ή σταματούν σημαντικές διαδικασίες, όπως η έκθεση για τις παγκόσμιες τάσεις, ενώ ανταγωνιστές, όπως η Κίνα, συνδέουν την πρόβλεψη, τον σχεδιασμό και την ιεράρχηση προτεραιοτήτων στο επόμενο, το δέκατο πέμπτο κατά σειρά, πενταετές σχέδιό τους.
Η Σιγκαπούρη δεν έχει επίσης διοργανώσει το παραδοσιακό Διεθνές Συμπόσιο Αξιολόγησης Κινδύνων και Ανίχνευσης Ορίζοντα (IRAHSS) από το 2019, με αποτέλεσμα να δημιουργείται κενό στη μέχρι πρότινος κορυφαία παγκόσμια συνάντηση πολιτικής, όπου στρατηγικοί και πολιτικοί υπεύθυνοι, καθώς και λήπτες αποφάσεων από όλο τον κόσμο, αντάλλασσαν ουσιαστικές απόψεις σχετικά με τη στρατηγική πρόβλεψη, τους κινδύνους και τις μελλοντικές ευκαιρίες.
Ώρα για δράση
Παρότι η ΕΕ δεν μπορεί να αντικαταστήσει τις ΗΠΑ ή τη Σιγκαπούρη, το δίκτυο ESPAS θα πρέπει να εκμεταλλευτεί αυτή τη συγκυρία για να εξελιχθεί σε έναν διεθνή κόμβο στρατηγικής προοπτικής διερεύνησης, με προσανατολισμό στις πολιτικές. Όπως συνέβη κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του Προέδρου Τραμπ, το ESPAS θα μπορούσε να προσφέρει ένα παγκόσμιο κοινό αγαθό, ενισχύοντας την μακροπρόθεσμη πολυμέρεια και συνεργασία και βελτιώνοντας την ανθεκτικότητα και τις στρατηγικές δυνατότητες της Ευρώπης. Η σημερινή Ετήσια Διάσκεψη ESPAS 2025 θα πρέπει να αποτελέσει το σημείο εκκίνησης για μια ενισχυμένη φιλοδοξία προοπτικής διερεύνησης στην Ευρώπη και πέραν αυτής.
Αναλυτές
